Dutch actor Pierre Bokma plays his game

"Listen to me and hear what I'm saying"

Dutch actor Pierre Bokma (56) moves his chair closer. He's totally focused on the conversation and his discussion partner. To seek for confrontation, for contact seems a living condition for him. A woman falls in love with a man for less. The best Dutch actor, according to many people, is touring with Anton Chekhov's Uncle Vanja, directed by Gerardjan Rijnders. Bokma: "Someone once said to me: 'You are a magician.' Then I think: very sweet, but I wish I was. Of course I wanted to be a magician from my fifth, because then you don't have to worry anymore. Being a magician is an aim, but being the best Dutch actor... Who decides that? Do you know a 'best-Dutch-actor-meter'?"

By Dominique Verschuren

What is acting all about?
Bokma: "With the knowledge of who I am and how I move into the world, I want to convince the audience that the man who is playing is also someone else. Therefore you have to find out if there are possibilities which connect with what you think a character requires. That doesn't have to be something you use every day. If you are not a psychopath and you have to play one, then you have to wonder: What is a psychopath? Is it within my possibilities to leave a lasting impression that I am one?"

Where do you get the psychopath inside yourself?
Bokma: "A psychopath is someone who has no conscience. Then you have to consider whether you can transfer it, not only suggest."

 

Aren't that just tricks?
Bokma: "Everything is a trick. If you make a compliment to a woman and you really mean it, she doesn't believe it that easy. If you make a trick of it, she'll accept it sooner. Because she knows it is a game. If it is real and she accepts it... well... then there are other consequences on the horizon. (Laugh) In the game you play with her, she knows more than you. She anticipates on that night and other nights, or maybe never a night or a night over a year. The woman has the strings in her hand. The higher the quality of your game, the more interesting it is."

 

Do you play the same game with the audience?
Bokma: "Yes."

 

But the audience won't go to bed with you?
Bokma: "No, the audience identify themself with me, with the role and the play. They want to go far and compromise. The more the audience is ready to take distance from the intimate atmosphere, the better your work is. People consider time as one of their innermost possessions. Their time. If people forget time, they forget everything. Also their concerns."

The secret of Pierre Bokma

 

Bokma studied drama school in Maastricht, the Netherlands, between 1978 and 1982. For twenty years at the Theater Group Amsterdam, he played Richard III, Henry VI, Henry V, Hamlet, Othello... and won many Dutch prizes. In 2010, he started playing in German theaters. He was also seen in many movies. For The Chosen One (De Uitverkorene) Bokma won an International Emmy Award, in 2007.

If you have those experiences, then you must have an answer to the question: What is an actor? A creative artist?
Bokma: "No. He is an incredible artisan. And on top he can become an excellent artist. Once."

 

How?
Bokma: "He can play a role in which he can transcend himself, in such an outstanding way that both, the scriptwriter and the director would be amazed. Then you approach the hazy area of a creative artist. Then you are not an executive artisan anymore, but you sublimate. Beyond control for others. The others have to think: 'I could do that too', but it must remain impossible. Only you can do that because you are the artist."

 

How often have you reached that level in the past thirty years?
Bokma: "Hardly. There is also the holy moment on stage. The moment when something is so dreadful good, that it transcends space and time. Almost a quantum physical experience. David in Night is mother to the day (Natten är dagens mor) by Lars Norén was such a role. When I think about that level, I also think about the Dutch actor Guus Hermus. Unfortunately I never played with him, he was too old. I’ve seen him playing in Cyrano de Bergerac. In particular the last apotheosis of the play was so incredibly beautiful. If you can convince me only with: 'Listen to me and hear what I'm saying. Hear what I'm saying.' It was fabulous. With so little, such simple means. And then you think: 'I can do that too'. That is quality, if everyone starts thinking: 'I can do that too'. That is talent."

 

Guus Hermus

Where do you get your talent from? What is your secret?
Bokma: "If I knew it, I would not tell you of course."

 

Why not?
Bokma: "Come on! You write it down and then everyone knows it. Then I lose my secret."

 

No, because you are the only one who can do it. You are the magician, the others are impersonators.
Bokma: "Alchemy. If you knew the secret, then you could do it. If I knew it I would say: I don't know, I don't know. I think. I'm not stupid and I think. About what I'm doing. You have to possess an intuitive kind of thinking. Sometimes you're allowed to purely thinking, but only when it tends to go wrong: how do I solve it? Before and after that moment you have to think. Afterwards you ought to be very honest: that went wrong. I can hope or lie against all odds that it was good, but it wasn't. How come? What did I do? Often it's a matter of vanity. At that moment, I wanted yesterday's success again. But the situation was different today. Then I have to forget everything and start all over again. To avoid repetition. How you do that? Everyone has to find out for themselves."

 

What is intuitive thinking?
Bokma: "You let your intuition rule over your thinking. You need a highway between your head and your heart. One of the two must take over. In times of emergency the head has to take it over, then you have to calculate, your heart subordinates. On stage it is the other way around. The intuition leaves enough room for the thinking. If you force something, then it goes wrong. It is out of control. If it really goes well, well, those are magic moments. Then you are a magician. That is a quantum mechanical moment. You are independent of time and space, regardless of strength and load."

"Love is always utterly selfish”

"Short term loves are the deepest loves," you once said. What did you mean?
Bokma: "That was about my parents. They felt in love in a terrible way when they were very young. In the end it didn't go through by circumstances, but I was the result. They carried that for the rest of their lives. They hadn't the chance to let it go out like a candle. Those are the deepest loves. The loves that remains elusive, which are unfinished. The beginning is incredibly deep; you really almost collapsed into each other. If circumstances don't allow it, you leave behind with that desire to return."

 

Does that also apply for the non-consumed loves?
Bokma: "Yes. Love is desire. Love is the desire to be somebody else. Because then you have complete control over the other person. You want that other person; he or she has to be yours. Back to the symbiosis."

 

That sounds like possessing each other. Isn’t that a very unhealthy kind of love?
Bokma: "There are many unhealthy loves. Also loves which are being called loves, but aren't. You also have love affairs with both sides of an equally strong desire to go away from each other. Also a kind of love."

 

You also have said that it's impossible to love each other?
Bokma: "Yes. This is a state of being that the body simply does not allow. People who say to love each other continuously, float on the memory of an earlier time. They try to experience it continuously, but that love almost never returns. Maybe in emergencies such as death or heavy loss."

 

Is that not a straw that you want to appropriate?
Bokma: "That is love: to keep the other person. You want the other in your own aura. Love is never altruistic. It is not possible. The monk who scourge himself for thirty years to be as close as possible to God. The nurse who wants to help others... Because they think: I do it great, I'm a good person, so I deserve something later."

 

If you label 'to love' as something pure selfish, how do you perceive the love for your children?
Bokma: "That's parentage. Complete other kind of love. That's an obvious love. I said when

I got my kids: 'I never knew love could be so obvious.'"

 

Obvious?
Bokma: "I don't have to do a thing. It's there. They are your descendants, so it should come out as strongly as possible, as well as possible maintained."

That is also selfish, because it suits you best: 'Look how biological capable I am!'
Bokma: "Everything is selfish. That you are sitting here is selfish. And I try to give the best answer to impress you. I get the best out of myself when I speak with someone who sits on the same level. Two can do more than one. With children as well, who have priority. Only I'm not sure that it is always wise. "

“Maybe I'm looking forward to anyone, also with their mistakes"

How do you experience your own talent? Do you have to work hard or do you float on it?
Bokma: "Talent is what you have. You don't have to do anything for it. I have especially talent to know that I have talent. Talent to know how to develop, to know what it is and how to dose. That's a big part of your intelligence and I think I have that. In that way I'm not stupid."

 

You also mean that psychological? Can you see people?
Bokma: "Yes, I think so."

 

Have you often been disappointed?
Bokma: "Why do you say disappointed? Maybe I'm looking forward to anyone, also with their mistakes. All those people are unique. If you like them or not, if they block you or not. I'm not easily disappointed. People are as they are. Why should I be so arrogant to think: My way is best and everyone who is at another level disappoint me. That's vain."

 

Take for example the mothers of your children?
Bokma: "They didn't disappoint me."

 

Those three women gave you a real fait accompli. In the same period they confront you with the news that all three were pregnant of you.
Bokma: "Yes. Period."

 

That's too laconically.
Bokma: "Yes, but that's the only way to survive. If you are in a situation where there is no remedy against it, then you become ill. You can't see your children anymore and it leaves you with rancor. People who do that disappoint me. Of course there were moments when I suffered, but I never had something against the children. With the mother I argued, but that's logical in such a situation."

 

What kind of fight you had with the mother's?
Bokma: "It would have been easier if we agreed earlier. For the child it would be more ideal. But I put over it very quickly. After two years I was over it. It doesn't make sense to keep complaining about it. Make the best of it."

 

And do you succeed?
Bokma: "It works wonderfully. By trial and error."

Have you always been so pragmatic?
Bokma: "If you, like me in my youth, went from one host family to the other, you learn improvising. You can anticipate faster, you see things coming, you feel it. That's intuition. Feeling where the good, the bad and the worst things are coming from. The knowledge to identify, to define and to take appropriate measures against this. That ... is intelligence."

(Thanks to Helen Williams)
 

Pierre Bokma over zijn spel

"Luister naar me en hoor wat ik zeg"

Pierre Bokma (56) verschuift zijn stoel en komt dichterbij zitten. Al zijn aandacht is voor het gesprek en de gesprekspartner. Confrontatie aangaan, contact zoeken: het lijken levensvoorwaarden voor hem. Voor minder worden vrouwen verliefd op een man. De acteur die velen als de beste van het land beschouwen toert momenteel door het land met het stuk Oom Wanja van Anton Tsjechov, onder regie van Gerardjan Rijnders. Bokma: "Iemand heeft ooit gezegd: 'Jij bent een tovenaar.' Dan denk ik bij mezelf: ontzettend lief van je, maar ik wou dat ik het was. Natuurlijk wilde ik al vanaf mijn vijfde tovenaar worden, want dan hoef je je nergens zorgen om te maken. Tovenaar zijn is een streven. Maar de beste acteur van Nederland... Wie bepaalt dat? Ken jij een 'beste-acteur-van-Nederland-meter'?"

Door Dominique Verschuren

Waar draait acteren volgens jou om?

Bokma: "Ik wil met de gegevens die ik heb, ik en hoe ik in de wereld beweeg, de mensen overtuigen dat de man die dat speelt ook een ander is. Daarvoor moet je kijken of je de mogelijkheden hebt die aansluiten bij wat jij denkt dat dat personage nodig heeft. Het hoeft niet iets te zijn dat je dagelijks gebruikt. Als jij geen psychopaat bent en je moet een psychopaat spelen, dan moet je nagaan: Wat is een psychopaat? Dan moet je kijken of in jou de mogelijkheden liggen om een blijvende indruk te wekken dat je dat bent."

Waar haal jij de psychopaat in jezelf vandaan?

Bokma: "Een psychopaat is iemand die gewetenloos is. Dan moet je nagaan of je dat kan overbrengen, niet alleen maar suggereren."

Zijn dat geen trucs?

Bokma: "Alles is een truc. Als je een compliment maakt aan een vrouw en het is écht gemeend, dan zal ze dat het minst vaak geloven. Als je het truc laat zijn, zal ze eerder geneigd om het te accepteren. Omdat ze weet dat het een spel is. Als het echt is en ze accepteert het... ja dan... dan liggen er mogelijk andere consequenties. (lacht) In het spel dat jij met haar speelt, weet zij net iets anders en iets meer dan jij. Zij anticipeert op die ene nacht en nog veel meerdere nachten, op misschien nooit een nacht of pas over een jaar een nacht. De vrouw heeft de touwtjes in handen. Maar hoe hoger de kwaliteit van jouw spel, hoe interessanter het wordt."

Speel je datzelfde spel ook met het publiek?

Bokma: "Ja."

Maar het publiek gaat niet met jou naar bed?

Bokma: "Nee, het publiek vereenzelvigt zich met mij, met de rol en het stuk waarin ik sta. Het publiek is bereid heel ver te gaan en heel veel concessie te doen. Hoe intiemer de omgeving is waarvan de toeschouwer afstand wilt doen om bij jou in het spel te zitten, hoe beter het werk is dat je levert. Als een van hun intiemste eigendommen beschouwen toeschouwers tijd. Hun tijd. Als mensen dat echt vergeten, he-le-maal vergeten... dan vergeten ze alles. Ook hun zorgen."

Het geheim van Pierre Bokma

Is een acteur een scheppend kunstenaar?

Bokma: "Nee. Hij is een ongelofelijke ambachtsman. En daarbovenop kan hij nog een excellent kunstenaar worden. Een keer."

Hoe?

Bokma: "Hij kan in een stuk een rol spelen waarbij hij boven zichzelf uitstijgt. Op die manier dat zelfs de schrijver en de regisseur zich erover verbazen. Dan raak je vaag het gebied van scheppend kunstenaar. Dan ben je niet een uitvoerend ambachtsman, maar je sublimeert. Beyond control voor anderen. De ander moet denken: Dat kan ik ook, maar het moet onmogelijk blijven. Het is alleen aan jou en dan ben je een kunstenaar."

Guus Hermus

Hoe vaak heb je dat niveau bereikt in de afgelopen dertig jaar?

Bokma: "Nauwelijks. Er is ook het heilige moment op het toneel. Waarin zoiets verschrikkelijk goed gaat dat het aan tijd en ruimte ontstijgt. Dat is bijna een kwantum fysische ervaring. David in Nacht, de moeder van de dag van Lars Norén was zo'n rol. Daar ging het boven zichzelf uit, het stuk ook. Als ik aan dat niveau denk, denk ik ook aan Guus Hermus. Ik heb helaas nooit de kans gehad om met hem te spelen. Ik heb hem zien spelen in Cyrano de Bergerac. Met name de laatste apotheose van dat stuk, dat was zo onwerkelijk mooi. Als je mij weet te overtuigen, met alleen maar: 'Luister naar me en hoor wat ik zeg. Hoor wat ik zeg.' Dat vond ik geweldig. Met zo weinig, met zulke eenvoudige middelen, waarbij je abusievelijk gaat denken: Oh, dat kan ik ook. Want dàt is kwaliteit, als iedereen gaat denken: dat kan ik ook. Dàt is talent."

Waar haal jij jouw talent vandaan? Wat is je geheim?

Bokma: "Als ik het had, zou ik het je natuurlijk niet vertellen."

Waarom niet?

Bokma: "Ja, hallo! Jij schrijft dat op, dan weet iedereen het. Dan ben ik mijn geheim kwijt.

Nee, want jij bent de enige die dat echt kan. Jij bent die tovenaar, die anderen zijn imitators.

Bokma: "Alchemie. Als je het geheim kende, dan kon je het. Als ik het wist zou ik het zeggen, ik weet het niet, ik weet het niet. Ik denk na. Ik ben niet dom en ik denk na. Over wat ik aan het doen ben. Je moet een intuïtief soort denken hebben. Soms mag je echt denken, maar alleen als het dreigt fout te gaan, hoe moet ik het oplossen? Daarvoor en daarna moet je denken. Na afloop, moet je heel eerlijk zijn: dat ging niet goed. Ik kan wel hopen en liegen tegen beter weten in dat het goed was, maar het was niet goed. Hoe komt dat? Wat deed ik daar? Vaak is het ijdelheid. Ik wilde daar die reactie van gisteren weer hebben. Daar leende zich de situatie van vandaag niet voor. Dan moet ik alles vergeten, open en opnieuw. Herhaling zien te vermijden. Hoe iemand dat doet, dat moet iedereen voor zichzelf uitzoeken."

Wat is intuïtief denken?

Bokma: "Je laat je intuïtie de baas zijn over je denken. Je hebt een snelweg nodig tussen je hoofd en je hart. Een van de twee moet het overnemen. In tijden van nood moet het hoofd het overnemen, dat moet je calculeren, dan moet je intuïtie ondergeschikt blijven. Op het toneel moet je het andersom doen, daar moet je het denken ondergeschikt maken aan je intuïtie. Die intuïtie laat genoeg ruimte over om dat denken zijn handige werk te laten doen. Als je iets gaat willen, dan wordt het helemaal niets. In je buik zit Jasha Heifetz of Paganini, de man met de viool. Als je zegt: 'Ga nu spelen!', dan verdomt ie het. Op het moment dat je hem uitnodigt: 'Doe je mee?', dan speelt hij de mooiste dingen. Dan heb je er helemaal geen zeggenschap meer over. En als het echt goed is, dat zijn van die magische momenten. Dan ben je echt een tovenaar. Dat is een kwantum mechanisch moment. Dat ben je los van tijd en ruimte, los van kracht en last."

"Liefde is altijd volkomen egoïstisch"

"Kortstondige liefdes zijn de diepste liefdes," heb je ooit gezegd. Wat bedoel je daarmee?

Bokma: "Dat ging over mijn ouders. Zij zijn op een vreselijke manier verliefd geraakt op hele jonge leeftijd. Het is uiteindelijk door allerlei omstandigheden niet door gegaan, maar wel met mij als resultaat. Ze hebben dat hun leven lang met zich meegedragen. De kans om het te laten uitgaan als een kaars hebben ze niet gehad. Dat zijn de diepste liefdes. De liefdes die ongrijpbaar blijven, die onaf zijn. Het begin is zo ongelofelijk diep, je stort echt bijna in elkaar. Als de omstandigheden het niet toelaten blijf je met dat verlangen zitten om daarnaar terug te keren."

Geldt dat ook voor de niet-geconsumeerde liefdes?

Bokma: "Ja. Liefde is verlangen. Liefde is het verlangen de ander te zijn. Omdat je dan de volledige controle hebt over de ander. De ander wil je hebben, die moet van jou zijn. Terug naar de symbiose."

Het klinkt als elkaar bezitten. Is dat geen ongezonde vorm van liefde?

Bokma: "Er zijn heel veel ongezonde liefdes. Ook liefdes die liefdes worden genoemd maar geen liefdes zijn. Je hebt ook liefdes waarbij van beide kanten een even sterk verlangen is om van elkaar weg te gaan. In elkaar proberen de middelen te zoeken om dat te kunnen. Ook een vorm van liefde."

Bokma als oom Wanja

Je hebt ook gezegd dat het onmogelijk is om van elkaar te houden?

Bokma: "Ja. Dat is een staat van zijn die het lichaam gewoon niet toelaat. Het houden van, mensen die zeggen permanent van elkaar te houden, drijven op de herinnering aan een vroeger moment. En zij proberen voortdurend de daadwerkelijke ervaring te hebben, maar die komt bijna nooit meer terug. Misschien bij noodgevallen, zoals dood of een zwaar verlies."

Is dat niet een strohalm die je je wilt toe-eigenen?

Bokma: "Dat is houden van. Het woord zegt het al. Het houden, het willen hebben. Het aanwezig willen zijn binnen jouw aura. Er zit bijna geen altruïsme bij. Kan niet. De monnik die zichzelf dertig jaar geselt wil alleen maar het dichtst bij God zitten. De verpleegster die anderen zo graag helpt... Omdat men denkt: 'Ik doe goed, ik ben een goed mens, dus verdien ik straks wat.'"

Als jij houden van als puur egoïstisch bestempelt, hoe zit het dan met de liefde voor jouw kinderen?

Bokma: "Dat is bloedverwantschap. Dat is een volslagen ander soort liefde. Dat is een vanzelfsprekende liefde. Ik heb gezegd toen ik mijn kinderen kreeg: 'Ik wist niet dat liefde zo vanzelfsprekend kon zijn.'"

Vanzelfsprekend?

Bokma: "Ik hoef er niets voor te doen. Het is er. Het zijn jouw nazaten, dus het moet zo sterk mogelijk tevoorschijn komen, zo goed mogelijk onderhouden worden.

Dat is ook egoïstisch, omdat het jou het beste uitkomt: 'Kijk eens waar ik biologisch toe in staat ben!'

Bokma: "Alles is egoïstisch. Dat jij hier zit is egoïstisch. En ik probeer het beste antwoord te geven om jou te imponeren. Ik haal het beste uit mezelf naar boven als ik spreek met iemand die op hetzelfde niveau zit. Twee kunnen meer dan een. Met kinderen is dat ook, die hebben die prioriteit. Alleen weet ik niet of dat altijd verstandig is."

"Misschien verheug ik me juist op iedereen met fout en al"

Hoe ervaar je je eigen talent? Moet jij er hard voor werken of drijf je erop?

Bokma: "Talent heb je. Daar hoef je niets voor te doen. Ik heb vooral talent om te weten dat ik talent heb. De gave om het talent uit te bouwen, te weten wat het is en hoe je het moet doseren. Het talent om te weten waar je je kan ontplooien en waar je je rustig moet houden. Het doseren van die dingen is voor een groot deel intelligentie en ik denk dat ik dat wel heb. Op dat gebied ben ik niet dom."

Dat is ook psychologisch? Kun jij mensen doorzien?

Bokma: "Ja, dat denk ik wel."

Ben je al vaak teleurgesteld daarin?

Bokma: "Waarom zeg je teleurgesteld? Misschien verheug ik me juist op iedereen met fout en al. Al die mensen zijn uiterst uniek. Of ze jou nu in de weg zitten of niet, of jij ze mag of niet, of jij ze interessant vindt of niet. Ik ben niet zo gauw teleurgesteld. Mensen zijn zoals ze zijn. Waarom zou ik zo arrogant zijn om te denken: 'Mijn lijn is de beste en iedereen die daar niet op zit, daar ben ik teleurgesteld in.' Dat is nogal ijdel."

Neem bijvoorbeeld de moeders van je kinderen?

Bokma: "In hun ben ik niet teleurgesteld."

Die drie vrouwen hebben jou toch behoorlijk voor een voldongen feit gesteld. In dezelfde periode confronteerden ze jou met het nieuws dat ze alle drie zwanger waren van jou.

Bokma: "Ja. Klaar."

Dat is wel erg laconiek.

Bokma: "Ja, maar dat is de enige mogelijkheid om te overleven. Als je een situatie creëert waartegen je geen remedie hebt en die jou in de weg zit, dan word je ziek en hol je jezelf uit. Je kunt je kinderen niet meer zien, want daar hou je ook een rancune aan over. Mensen die dat doen, daar zou ik teleurgesteld in zijn. Tuurlijk heb ik ook wel momenten gehad waarin ik het moeilijk vond en niet prettig had, maar ik heb nooit iets tegen de kinderen gehad. Met de moeders heb ik wel een behoorlijke strijd gehad, maar dat is de logische strijd die iedereen in zo'n situatie uitvecht."

Welke strijd heb je met de moeders van je kinderen uitgevochten?

Bokma: "De strijd dat het handiger was geweest als we het er samen over eens waren geweest. Voor het kind zou het idealer geweest zijn. Maar daar heb ik me redelijk snel overheen gezet. Na anderhalf à twee jaar was ik daar mee klaar. Het heeft geen zin om er over te tobben of te zeuren, we moeten er het beste van maken."

En dat lukt?

Bokma: "Dat lukt wonderwel. Met vallen en opstaan."

Heb jij altijd zo pragmatisch in het leven gestaan?

Bokma: "Als je, zoals ik in mijn jeugd, van het ene gastgezin naar het andere internaat gaat, leer je behoorlijk improviseren. Dan heb je een behoorlijke buffer, een enorm vangnet voor problemen. Je kunt heel snel anticiperen, je ziet dingen aankomen, je voelt het. Dat is intuïtie. De mate waarin je voelt waar goede, slechte of hele slechte dingen vandaan komen. Het weten, het onderkennen, het omschrijven en weten adequate maatregelen daartegen te nemen. Dàt... is intelligentie."

Cabaretier Kees Torn, of: de drang om de taal naar je hand te zetten

"Ik hoef niet zo veel te verzinnen, de waarheid is al absurd genoeg"

44 is hij nu en hij stopt. Met cabaret. Kees Torn. Een taalvirtuoos die woorden delft zoals een valk bidt. Met uiterste precisie. Praten met Torn is ritme zoeken. Is je inhouden, omdat je bij iedere vraag die je stelt het gevoel hebt dat het beste van het vorige antwoord nog moet komen. Ondanks - of dankzij? - de talloze stiltes die er vallen wordt er veel gezegd. Het was de filosoof Wittgenstein die de Tractatus naar zijn uitgever bracht met het verzoek om een gelijk aantal bedrukte en blanco pagina’s op te nemen in zijn boek. Er moest evenveel aandacht gaan naar het woord als naar de stilte.

Door Dominique Verschuren

Torn: "Je bestempelt mij als een nihilist of een humanist. Ik ben geen 'ist'. Ik ben gewoon een organisme met software erin. Ik vind het gewoon fantastisch om te bestaan. Ik hoef niet de hele tijd dat bestaan zo nadrukkelijk te beleven, zeker niet in een groep. Ik ben gelukkig, dat is ook een reden om te stoppen. Ik word ongelukkig van de restaurants en de trein. Maar dan kom ik thuis, de volgende dag zie ik mijn vriendin José weer, al het leed is dan geleden en ik ben weer in het paradijs. Ik heb eigenlijk heel weinig nodig.
          Ik heb ook nooit behoefte gehad om op het podium te staan. Het is een samenloop van omstandigheden geweest, en van vergissingen en misverstanden. Mijn moeder wilde altijd piano leren spelen, maar daar was geen geld voor. Haar zus mocht op pianoles, maar een tweede dochter op pianoles kostte te veel. Dat heeft haar altijd dwarsgezeten. Ze heeft altijd met argusogen naar haar kinderen gekeken om te kijken of er een muzikaal was. Ik bleek dat te zijn. Ik zat mee te dirigeren als er muziek op stond. Ik bleek een veelbelovend pianistje te zijn. Dus naar het conservatorium, ik werd klaargestoomd om concertpianist te worden. Totdat mijn pink brak. Ik kreeg er ook nog botziekte bij, dus het ging allemaal niet door. Uiteindelijk ben ik naar de kunstacademie gegaan, omdat ik ook bleek te kunnen tekenen, schilderen en kleien. Daar kwam ik een meisje tegen dat theater wilde maken en een pianist zocht. Dat werd ik. De mensen moesten de hele tijd om mij lachen, niet om haar maar om mij. Dat zit in mijn motoriek. Ik componeerde al en maakte zelf gedichtjes, sonnetjes, kleine, grappige dingetjes. Ik had niet de illusie dat ik een dichter zou worden, dat was geen optie. Ik dacht dat je voor dat soort werk een opleiding moest hebben gehad, of een persoonlijkheid als die van Wim Sonneveld.
          Het combineren van muziek en tekst vond ik erg interessant. Dat heb ik ook pas gedaan na de dood van mijn vader. Hij had een plaat van Drs. P. Toen ik die opzette snapte ik ineens hoe het moest. Ik dacht: dat kan ik ook. Het ging me zo gemakkelijk af. Het voelde heerlijk, alsof ik thuiskwam."

"Wat moet je met volmaaktheid?"

Torn: "Cabaret heeft me uit mijn isolement gehaald. Ik heb door cabaret een hoop lol gehad, erkenning. Voor mij was dat loslaten van het isolement wel belangrijk, dat ik niet meer zo'n bang jongetje was. Ik ontdekte ook dat mensen anders in elkaar zaten dan ik dacht, die zeiden andere dingen terug dan ik verwachtte. Daarvoor dacht ik: ik kan dat meisje wel aanspreken en dan vraag ik hoe ze heet en dan zegt ze haar naam, en dan kan ik dit vragen en dan antwoordt ze dat... Zo maakte ik vooraf al een heel scenario, dus begon ik er maar niet aan. Ik heb een heel negatief zelfbeeld. Nog. In het liedje Man stond de relatie op springen. Ik citeer José daarin: 'Ik hou heus wel van jou... bij vlagen.' Dat heeft ze letterlijk zo gezegd. Ze wou me aan alle kanten anders hebben, anders kleden, dat ik ook een keertje zou koken of een vakantie regelen. Ik deed al die dingen niet, ik was tevreden zo.
          Ik geloof niet in de maakbaarheid. Ik heb teveel gelezen om daar nog iets van te geloven. Ik snap de mens en ik heb de boeken gelezen die beweren dat je kan als je maar wilt. 'Je kan alles bereiken.' Ik geloof dat niet. Een bepaalde aanleg kun je niet afdwingen. Je wordt geboren met de genen die je hebt en daar moet je het mee doen. Je hebt nergens invloed op. Hoe mensen op mij reageren en wat ze van mij vinden, ik heb daar geen macht over. Ik kan niet iets anders maken dan ik maak. Ik had ook liever een ander programma gehad dan ik nu heb. Dat zat er nu eenmaal niet in. Ik kan alleen maar schrijven wat ik de moeite waard vind te beschrijven.
          Het volmaakte bestaat niet, dat is Platonisch. Elke avond is anders, er moet ruimte in, er moet lucht in. Ik leer mijn teksten ook niet uit mijn hoofd. Ze staan niet eens op papier. Als ik iets precies hetzelfde doe als gisteren dan betrap ik mezelf erop dat ik precies hetzelfde doe als gisteren. Daardoor wordt het toch anders, al is het maar omdat er ander publiek bij zit. Volmaaktheid is zo'n religieus woord. Ik geloof dat niets af is, alles is in beweging, alles is in ontwikkeling. Niet alles wordt steeds perfecter, idealer. Wat moet je met volmaaktheid?"

De laatste regel

Torn: "In de eerste twintig jaar van mijn leven had ik niemand nodig. Toen ineens wel en raakte ik in paniek. Ik heb een paar helden: Jeroen Brouwers, Glenn Gould... Wat ze gemeen hebben is dat ze geïsoleerd zijn. Glenn Gould trok zich terug in een studiootje en is plaatjes gaan maken en had met niemand contact. Veel mensen vervelen Jeroen Brouwers, irriteren hem. Ik heb bewondering voor mensen die zich honderd procent op hun ding storten, kunstenaars die zich afsluiten van de buitenwereld. Je hebt mensen die niemand nodig hebben. Ik ben blijkbaar niet zo. Zonder José zou ik me verloren voelen.
          Toch ben ik altijd een einzelgänger geweest. Ik vond mensen altijd vervelend, ik vond ze fantasieloos. Ik had van die buurjongetjes die nooit wisten wat ze wilden doen. Dan ging ik maar weer naar binnen, lezen of met Lego spelen. Ik had niemand nodig. Maar dat veranderde plotsklaps. Toen mijn vader dood ging. Dat was iets wat ik niet in mijn eentje verwerken kon, ik wilde daarover praten. Ik was toen 21. Het contact met hem begon net. Mijn ouders waren gescheiden toen ik zes was. Mijn vader had ik sindsdien nauwelijks gezien. Ik ontdekte pas op mijn negentiende dat hij het was op wie ik leek. Ik begreep ineens waarom ik het met mijn moeder niet kon vinden. Als ik mijn vader een vraag stelde was hij een minuut lang stil en dan kwam er een afgerond antwoord. Die neiging heb ik ook."

                                             Hij wist niet wat hij zonder sigaretten
                                             Of zonder schaken moest beginnen
                                             Hij schaakte om de zinnen te verzetten
                                             En rookte om de zetten te verzinnen

 "De laatste regel, die het liedje op z'n kop zet, daar begin ik vaak mee. Ik begin pas te schrijven als ik een idee verrassend kan maken. Anders weet je aan het begin al hoe het eindigt. Dat kan ook, maar ik vind het leuker om teksten te maken waar een draaiing in zit. Om te verrassen. Het einde van Streepjescode was niet een effect waar ik op uit was. Het gebeurde, als in een flits. Het boek bestaat, Faust was dat.  Ik hoef niet zo veel te verzinnen, de waarheid is al absurd genoeg. Ik had dat boek van mijn vader geërfd en ik zat daar doorheen te bladeren. Het was onderstreept hier en daar, soms met een uitroepteken. Waarom heeft mijn vader dat onderstreept? Het ging over de zinloosheid van het leven of de onmacht van mensen. Was hij 't hiermee eens of juist niet? Toen dacht ik: misschien heeft hij het niet onderstreept, maar heeft hij het tweedehands gekocht. En toen dacht ik: hier zit een liedje in.
          Eerst was het een puberaal gedicht, ik was 21. Dat gedicht vond ik terug. Ik hoefde het alleen nog in te leiden. De familiesituatie, ik was bij mijn vader weggehouden. Uitleggen waarom die streepjes zo belangrijk voor mij waren. De laatste vier regels, de conclusie, kon ik gewoon behouden."

"Soms heb ik een gedachte die precies in veertien regels past"

Torn: "5 mei is het bevrijdingdag, dan geef ik mijn laatste show. Een bevrijding voor mij. Op 6 mei ga ik mijn roes uitslapen, dan lig ik voor pampus. Daarna ga ik mijn hoofd leegmaken, cabaret eruit vegen, dan kiezen uit alle ideeën die ik heb.
          De wetenschap heeft me in de greep. Ik lees me helemaal suf over de kwantummechanica en biologie, ik ben een inhaalslag aan het maken. Ik zit altijd met vragen hoe ze iets kunnen weten. Hoe hebben ze de lichtsnelheid gemeten, hoe zit dat apparaat in elkaar? Ik twijfel aan alles, dat zit in mijn karakter. Het is niet zo dat ik de wetenschap in twijfel trek, ik ben gewoon nieuwsgierig, hoe ze aan een bepaald getal komen. Hoe kan het dat een proton ouder is dan het heelal? Het lijkt een beetje op verliefdheid die ik voel voor de exacte wetenschap en die kijk op de natuur. Het klopt zo mooi. Ik word vrolijk van dingen die kloppen.
          Ik ben met een hoop vaagheid en verzinsels en geheimzinnigheid opgevoed. Ik ben streng gereformeerd opgevoed. Geloof is allemaal uit de duim gezogen. Het is heel erg moeilijk om van wetenschap cabaret te maken, om dit te delen met mijn publiek. De meeste mensen zijn helemaal niet geïnteresseerd in wetenschap. Er bestaan een heleboel misverstanden dat het ook een geloof is. Ik bestrijd dat met vuur. Het is het tegenovergestelde van geloof. Geloof is: God bestaat en geen gezeik. Je mag geen vragen stellen, je mag niet twijfelen, terwijl het allemaal verzonnen is. En in de wetenschap wordt continu getwijfeld en gecheckt, ze kijken wel uit om een bewering te doen. Ik herken mezelf erin, ik herken die opwinding, die nieuwsgierigheid.

         

Ik weet niet of ik een goede wetenschapper was geweest, of ik die volharding, dat geduld heb. Als ik liedjes schrijf heb ik dat wel. Zoals die rijmwoorden die in het Engels hetzelfde betekenen als het voorlaatste woord uit dezelfde zin in het Nederlands. Daar ben ik twaalf jaar mee bezig geweest. Begin jaren negentig begon ik te verzamelen. Na twaalf jaar had ik drie A4'tjes en toen ben ik pas gaan puzzelen. Je kunt ze namelijk niet opzoeken. De universiteit van Twente heeft ooit een tijdje stil gelegen, alle studenten waren bezig met dat spelletje. Anderen proberen er ook wel eens eentje te verzinnen. Dan komen ze met voorbeelden die ik ook al had. Ik hou van de ordening van een liedtekst of een sonnet waarin iedere lettergreep onwrikbaar op zijn plaats staat. Als je een lettergreep eraan verandert wordt het minder. Dat is een soort van volmaaktheid die ik nastreef. Inderdaad, volmaaktheid. Maar ook dat is een illusie, het perfecte sonnet bestaat niet. Alhoewel, soms heb ik een gedachte die precies in veertien regels past."